Blog | , maart 24, 2017

Mosaic

Hoe fotografeer je familie? De schrijver J. Bernlef schreef in het voorwoord van De familie van Bennekom, het bekende fotoboek van fotograaf Kors van Bennekom uit 1990, het volgende: ,,Gefotografeerd worden is geen intieme aangelegenheid. Tussen de gefotografeerde en de fotograaf bevindt zich een apparaat, een lens waarin men kijkt met daarin een witte pupil die zich met een klik sluit en meteen weer openspringt. Het resultaat van zo’n confrontatie wordt bijna steeds overtrokken door wat ik ‘het vlies van de pose’ zou willen noemen.

In de foto’s van zijn gezin is dit vlies van de pose afwezig, omdat de fotograaf zelf een volstrekt vanzelfsprekende aanwezigheid was en het fotograferen voor zijn gezinsleden even gewoon was als het aansteken van het licht. Niet iets waar men van opkijkt. De mensen op deze foto’s zijn niet betrapt, ze blijven meestal bezig met wat ze op dat moment onder handen hebben; met dagelijks leven dat op deze foto’s niet gestold lijkt, maar, ook nu nog, doorgaat, in beweging is.’’

Deze observatie is juist. Wie naar de foto’s in het boek van Van Bennekom kijkt, krijgt inderdaad het gevoel dat het allemaal spontaan is. Toch denk ik niet dat ‘het vlies van de pose’ ooit afwezig kan zijn. Het is onmogelijk, zelfs binnen het gezin waarin je toch een vertrouwd persoon bent, om als fotograaf volledig onzichtbaar te zijn. Dat is ook niet erg. Integendeel. Kijk naar de foto’s van de Amerikaanse fotograaf Sally Mann. In het voorwoord van Immediate Family – het beroemde fotoboek uit 1992 waar zij haar drie kinderen, naakt en spelend rond hun ouderlijk huis in Virginia, vastlegde – beschrijft zij dat sommige van deze beelden zelfs fictie zijn.

,,These are photographs of my children living their lives here too. Many of these pictures are intimate, some are fictions and some are fantastic, but most are of ordinary things every mother has seen – a wet bed, a bloody nose, candy cigarettes. They dress up, they pout and posture, they paint their bodies, they dive like otters in the dark river.
They have been involved in the creative process since infancy. At times, it is difficult to say exactly who makes the pictures. Some are gifts to me from my children: gifts that come in a moment as fleeting as the touch of an angel’s wing. I pray for that angel to come to us when I set the camera up, knowing that there is not one good picture in five hot acres. We put ourselves in a state of grace we hope is deserving of reward, and it is a state of grace with the Angel of Chance.
When the good pictures come, we hope they tell truths, but truths ‘told slant’, just as Emily Dickinson commanded. We are spinning a story of what it is to grow up. It is a complicated story and sometimes we try to take on the grand themes: anger, love, death, sensuality, and beauty. But we tell it all without fear and without shame. [….]
But there’s the paradox: we see the beauty and we see the dark side of things […] The Japanese have a word for this dual perception: mono no aware. It means something like ‘beauty tinged with sadness’. How it is that we must hold what we love tight to us, against our very bones, knowing we must also, when the time comes, let it go?’’
Dat Mann bevangen is door die lichte melancholie, vind je terug in haar fotografie. Hierdoor wordt ook duidelijk waarom haar foto’s deels geënsceneerd zijn: om dat gevoel van de vergankelijkheid te versterken.

Immediate Family was het eerste fotoboek dat ik ooit kocht, mede omdat dit besef van vergankelijkheid sterk tot mij sprak. Het is misschien ook wel de reden dat ik zelf ben gaan fotograferen. Vaak richtte ik mijn lens op mijn directe omgeving en, zodra ik een dochter kreeg, ook op haar. Tot gekmakens toe, althans, voor haar. Want hoe vaak heb ik deze opmerking wel niet gehoord: ‘Maaaammm… niet weeer!’

Die woorden hoor ik nu nog steeds, nu ik deel ben gaan uitmaken van een samengesteld gezin en er nog meer kinderen bij zijn gekomen. Kinderen overigens die, niet alleen qua karakter, maar ook qua uiterlijk totaal verschillend zijn van elkaar. Dat nu juist deze kinderen, aanwaaiend uit verschillende hoeken van de wereld en met verschillende achtergronden, ineens een nieuwe eenheid vormden, fascineerde mij. Want vreemden blijven ze ten opzichten van elkaar, en toch zijn ze ook vertrouwd met elkaar. Want als je op vakantie met elkaar bent, ga je over elkaar heen hangen, loom door de hitte van de zomermiddag. En als je ’s avonds hebt gegeten, speel je eindeloos spelletjes of ga je elkaar uitdagen en stoeien op de bank. En als er iemand verdrietig is, wordt dat gedeeld met elkaar.

Ik begon dat soort momenten vast te leggen. En in mijn foto’s is overduidelijk te zien dat er wel degelijk sprake is van een vlies tussen mij en de kinderen. De beelden zijn intiem en spontaan, maar geregeld zie je ook een kind zich achter een hand verschuilen, of een gekke bek trekken, wetend dat ik daar was met die irritante iPhone. Ik denk dat mijn beelden ook gaan over die communicatie en over het feit dat je, als je juist niet totaal vertrouwd bent met elkaar – omdat je niet al een directe familie van elkaar bent – altijd aan het aftasten bent wie de ander is.

Ik hoop dat dit zichtbaar is, en daarmee, in bredere zin, te raken aan het onderwerp: ‘hoe samen te leven’. Want dat is misschien wel een van de grootste opdrachten die we hebben. Pas als we dat op kleine schaal, in de privésfeer, leren, kunnen we dat ook op een positieve manier naar de buitenwereld uitdragen. Tegelijkertijd is dat samenleven altijd weer verbonden met die vergankelijkheid. Want die tijdelijke eenheid die we vormen, verdwijnt en lost op. Daarna resteert slechts de herinnering, opgeslagen via duizenden pixels.

Maart, 2017

Het fotoboek Mosaic van Rosan Hollak werd vormgegeven en gedrukt op de Jan van Eyck Academie en is te bestellen en te verkrijgen bij de PhotoQBookshop of door een mail te sturen naar redactie@tijdschriftterras.nl

 

Over de auteur:

Rosan Hollak studeerde politieke wetenschappen en filosofie aan de Universiteit van Amsterdam en aan Boston College in de Verenigde Staten. Ze is sinds 2004 redacteur van NRC Handelsblad. Haar prozaverhalen werden gepubliceerd in de literaire tijdschriften Bunker HillLava, Tirade en Revisor. Hollaks debuut, de mozaïekroman Scherptediepte, verscheen in 2012 en werd genomineerd voor de Academica Debuutprijs. Haar fotoboek Mosaic verscheen eind 2016.